ศพในโกศ


ธรรมเนียมการพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ
และการเชิญศพลงโกศ

ตามโบราณราชประเพณี การขอรับพระราชทานอะไรก็ตาม ผู้ที่ได้รับพระราชทานต้องแสดงกริยาต่างๆ เช่น ทำความเคารพหรือเอางาน (ยื่นแขนแล้วตวัดมือขึ้น)

แต่ในกรณีศพที่ได้รับพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ (โดยการเสด็จพระราชดำเนิน) ซึ่งศพไม่สามารถแสดงกริยา หรือลุกขึ้นรับพระราชทานน้ำหลวงได้ เจ้าพนักงานภูษามาลา จึงต้องพยุงศพขึ้นให้อยู่ในท่านั่ง เพื่อรับพระราชทานน้ำหลวง เสมือนการขอรับพระราชทานจากพระองค์ ดังที่รัชกาลที่ 6 ทรงพระราชนิพนธ์ ทรงตรัสเล่าถึงอาการสำรอก (อาเจียน) ของพระศพพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่พระองค์หนึ่ง (พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร) ไว้ว่า ...

วันที่เสด็จไปวังมะลิวัลย์ เพื่อพระราชทานน้ำหลวงอาบพระศพ เมื่อถึงเวลา เจ้าพนักงานภูษามาลาก็ได้พยุงพระศพขึ้นในท่านั่ง เพื่อขอรับพระราชทานน้ำหลวง แต่เมื่อดันพระศพขึ้น พระศพก็อาเจียนเอาสิ่งที่อยู่ภายในร่างกายออกมา ซึ่งเป็นภาพที่ไม่น่ามองนัก ต่อมาพระเจ้าอยู่หัว จึงไม่โปรดให้เจ้าพนักงานพยุงพระศพหรือศพขึ้นรับพระราชทานน้ำหลวง ด้วยเกรงจะเกิดเหตุการณ์เช่นนั้นอีก จึงอนุโลมให้ศพอยู่ในท่านอนราบแทน

ในปัจจุบัน การพยุงศพขึ้นรับน้ำหลวงนั้นยังมีอยู่บ้าง แต่ส่วนมากเจ้าพนักงานจะแค่สอดมือไปในฟูกด้านหลังของศพพยุงขึ้นเล็กน้อย (กรณีเสด็จพระราชดำเนิน) หรือจับไปที่ต้นแขนทั้งสองของศพพอเป็นพิธีว่าลุกขึ้นรับน้ำหลวงอาบศพ (ในกรณีมีผู้แทนพระองค์)
เมื่อเสร็จพิธีต่างๆ แล้ว เจ้าพนักงานภูษาจะปูผ้าขาว 3 ผืน ปูซ้อนเป็นรูปหกแฉก แล้วเชิญศพนั่งบนผ้าขาว แล้วรวบชายประชุมไว้เหนือศีรษะของศพ จากนั้นจึงมัดตราสังด้วยด้ายดิบ แล้วเจ้าพนักงานก็เชิญศพลงสู่โกศ ยัดหมอนไว้ในแต่ละด้านเพื่อป้องกันศพไม่ให้เอนเอียง แล้วใช้ไม้กระจับค้ำคางของศพไม่ให้คอตก (ไม่มี
การใช้ไม้หรือเหล็กแทงเข้าไปในศพแต่อย่างใด) ในกรณีเป็นพระศพเจ้านายชั้นสูง หรือพระเจ้าอยู่หัว ก่อนปิดฝาพระโกศ เจ้าพนักงานภูษามาลาจะเชิญฉลองพระพักตร์ทองคำ (หน้ากากทอง) และพระชฎาออกมาห่อผ้าขาวเก็บไว้เพื่อหลอมเป็นพระพุทธรูปต่อไป
(จากภาพบนซ้าย) พระแท่นบรรทม เพื่อเตรียมการพระราชทานน้ำหลวงสรงพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี จะสังเกตเห็นพระชฏาและแผ่นพระพักต์ทองคำ ตั้งอยู่เหนือพระแท่นบรรทมทางด้านขวามือของภาพ

(จากภาพบนขวา) สมเด็จพระบรมราชินีนาถ เสด็จไปในการพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ พลเอก ร่มเกล้า ธุวธรรม เห็นได้ว่าเจ้าพนักงานพยุงศพจากด้านหลังเพื่อให้ศพขอรับพระราชทานน้ำหลวง
(จากภาพด้านล่าง) ลักษณะการเชิญศพลงโกศลองใน (โกศโลหะ) และประกอบโกศอีกชั้นหนึ่ง (ทำด้วยไม้ปิดทองแกะสลักลวดลายตามแต่ละชั้นหรือชนิดของโกศ) ตามพระเกียรติยศที่ได้รับ เช่น พระโกศทองใหญ่ เป็นต้น ในภาพคือ โกศโถที่จะพระราชทานให้ ท่านผู้หญิง หรือผู้ได้รับพระราชทานตรามงกุฎไทย
หรือผู้ประกอบคุณความดีตามเห็นสมควร